پرتو درمانی چگونه انجام میشود؟ مراحل رادیوتراپی از شبیهسازی تا جلسه اول
وقتی پزشک درباره ضرورت پرتودرمانی صحبت میکند، معمولاً اولین سؤال بیمار این است: «دقیقاً چه اتفاقی قرار است بیفتد؟» آیا باید هر روز به بیمارستان مراجعه کنم؟ آیا هنگام تابش درد دارم؟ قبل از شروع درمان چه آزمایشها و تصویربرداریهایی لازم است؟ و دستگاه چگونه محل تومور را پیدا میکند؟
این پرسشها کاملاً طبیعی هستند. بسیاری از بیماران تا پیش از شروع درمان، تصور روشنی از مراحل رادیوتراپی ندارند و ممکن است از دستگاههای بزرگ، اتاق درمان یا عوارض احتمالی نگران باشند.
پرتودرمانی یک فرایند برنامهریزیشده و چندمرحلهای است. درمان معمولاً با معاینه و بررسی مدارک پزشکی آغاز میشود. سپس بیمار برای شبیهسازی و تصویربرداری مراجعه میکند، پزشک محدوده هدف و اندامهای حساس را مشخص میکند و تیم فیزیک پزشکی طرح درمان را محاسبه و بررسی میکند. پس از تأیید نهایی برنامه، جلسه اول پرتودرمانی انجام میشود.
در این مقاله، مسیر انجام پرتو درمانی را از اولین مشاوره تا شروع تابش بررسی میکنیم تا بدانید در هر مرحله چه اتفاقی میافتد، چه آمادگیهایی لازم است و چه نکاتی میتواند تجربه درمان را برای شما آسانتر کند.
پرتو درمانی چگونه انجام میشود و چه مراحلی دارد؟

پرتودرمانی خارجی (External Beam Radiotherapy) روشی برای انتقال پرتوهای پرانرژی از یک دستگاه خارج از بدن به ناحیه مشخصی از بدن است. هدف این است که دوز تجویزشده به حجم هدف برسد و میزان تابش به بافتهای سالم اطراف، تا حد امکان، در محدوده قابل قبول نگه داشته شود.
در این روش، بیمار معمولاً در چند مرحله مشخص تحت درمان قرار میگیرد:
- مشاوره با متخصص رادیوتراپی و انکولوژی و بررسی مدارک پزشکی
- تعیین هدف درمان، دوز تجویزشده و تکنیک مناسب
- شبیهسازی با دستگاه CT Simulator
- مشخص کردن حجم تومور و اندامهای حساس
- طراحی و محاسبه پلان درمانی
- بررسی و کنترل کیفی برنامه پرتودرمانی
- تنظیم موقعیت بیمار و انجام اولین جلسه درمان
این مراحل برای همه بیماران کاملاً یکسان نیستند. برای مثال، بیمار مبتلا به سرطان پستان ممکن است به تمرین حبس نفس هنگام تابش نیاز داشته باشد، درحالیکه برای درمان سرطان پروستات، وضعیت مثانه و رکتوم میتواند اهمیت بیشتری داشته باشد.
تفاوت پرتودرمانی خارجی با براکیتراپی
تمرکز این مقاله بر پرتودرمانی خارجی است؛ یعنی روشی که در آن پرتو از دستگاهی خارج از بدن به ناحیه درمان هدایت میشود.
در براکیتراپی، منبع پرتوزا در داخل تومور یا نزدیک آن قرار میگیرد و شرایط آمادهسازی و اجرای درمان متفاوت است. برخی درمانهای رادیودارویی نیز از طریق مواد رادیواکتیو وارد بدن میشوند و دستورالعملهای ایمنی مخصوص خود را دارند.
بنابراین، مراحلی مانند CT Simulation، طراحی پلان خارجی و تصویربرداری هدایتشده با CBCT را نباید به همه انواع پرتودرمانی تعمیم داد.
مرحله اول: مشاوره با متخصص رادیوتراپی و انکولوژی

پیش از آنکه بیمار به دستگاه شتابدهنده خطی یا توموتراپی مراجعه کند، باید مشخص شود که آیا پرتودرمانی برای شرایط او مناسب است و با چه هدفی باید انجام شود.
در اولین مراجعه، متخصص رادیوتراپی و انکولوژی وضعیت بیماری را بر اساس اطلاعات بالینی و مدارک موجود ارزیابی میکند.
چه مدارکی برای اولین مراجعه لازم است؟
بسته به نوع سرطان و سابقه درمان، مدارک زیر ممکن است مورد نیاز باشند:
- گزارش پاتولوژی و در صورت لزوم بررسیهای تکمیلی بافتشناسی
- تصاویر و گزارشهای MRI، CT Scan یا PET/CT
- گزارش جراحی و خلاصه پرونده درمانی
- نتایج آزمایشهای خون
- فهرست داروهای مصرفی و حساسیتهای دارویی
- سوابق شیمیدرمانی، جراحی یا پرتودرمانی قبلی
اگر بیمار قبلاً پرتودرمانی شده باشد، ارائه اطلاعات مربوط به محل تابش، دوز دریافتشده و زمان درمان قبلی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا این اطلاعات در تصمیمگیری درباره امکان پرتودرمانی مجدد مؤثر هستند.
هدف از پرتودرمانی چگونه مشخص میشود؟
متخصص با توجه به نوع و مرحله سرطان، محل تومور، وضعیت عمومی بیمار و درمانهای دیگر، هدف درمان را مشخص میکند.
پرتودرمانی ممکن است با هدف کنترل موضعی بیماری، کاهش احتمال عود پس از جراحی، کوچک کردن تومور پیش از جراحی یا کاهش علائم ناشی از سرطان انجام شود.
گاهی نیز پرتودرمانی همراه با شیمیدرمانی تجویز میشود. در این شرایط، زمانبندی دارو و جلسات تابش باید هماهنگ باشد.
در پایان این مرحله، پزشک درباره ضرورت درمان، محدوده موردنظر، تکنیک احتمالی، دوز کلی و تعداد جلسات تصمیمگیری میکند.
مرحله دوم: آمادهسازی بیمار برای شبیهسازی پرتودرمانی

بعد از تصمیمگیری درباره درمان، بیمار برای مرحلهای به نام شبیهسازی (Simulation) آماده میشود.
در این مرحله هدف، طراحی درمان و جمعآوری اطلاعات دقیق از وضعیت آناتومیک بیمار است؛ بنابراین شبیهسازی با جلسه واقعی پرتودرمانی یکسان نیست.
آمادگی لازم به ناحیهای که قرار است درمان شود بستگی دارد.
آیا قبل از CT Simulation باید ناشتا بود؟
خیر؛ ناشتا بودن برای تمام بیماران یک دستور عمومی نیست. بعضی بیماران بدون هیچ محدودیت غذایی برای شبیهسازی مراجعه میکنند، اما در برخی شرایط، بهخصوص در تصویربرداریهای خاص یا هنگام استفاده از ماده حاجب، ممکن است دستور متفاوتی داده شود.
بهتر است بیمار پیش از مراجعه، دستور مرکز درمان را بررسی کند و از تصمیمگیری شخصی درباره قطع غذا یا نوشیدنی خودداری کند.
مثانه باید پر باشد یا خالی؟
این موضوع به محل سرطان و پروتکل درمان بستگی دارد.
برای برخی درمانهای لگنی، پر بودن نسبی مثانه میتواند به جابهجایی روده باریک از میدان درمان کمک کند. در بعضی پروتکلهای دیگر، مثانه خالی یا وضعیت متفاوتی درخواست میشود.
در درمان سرطان پروستات نیز ثبات شرایط مثانه و رکتوم میتواند به تکرارپذیری موقعیت اندامها در جلسات مختلف کمک کند.
بنابراین، هیچ دستور واحدی برای همه بیماران وجود ندارد.
آمادهسازی روده و بررسی داروها
گاهی لازم است بیمار پیش از شبیهسازی دستورالعمل مشخصی درباره تخلیه روده، مصرف مایعات یا رژیم غذایی دریافت کند.
همچنین باید داروهای مصرفی، حساسیت به مواد حاجب، سابقه بیماری کلیوی و وجود وسایل پزشکی کاشتنی مانند ضربانساز قلب را به تیم درمان اطلاع دهد.
داروهای تجویزشده را بدون مشورت پزشک قطع نکنید.
جدول آمادگی بیمار بر اساس محل درمان
| ناحیه درمان | مواردی که ممکن است بررسی شوند |
|---|---|
| پستان | وضعیت دستها، نحوه قرارگیری بدن و احتمال حبس نفس |
| پروستات و لگن | وضعیت مثانه و رکتوم طبق دستور مرکز |
| ریه | حرکت تومور هنگام تنفس و احتمال انجام 4D CT |
| سر و گردن | ساخت ماسک تثبیتکننده سر و گردن |
| شکم | شرایط ناشتا بودن، مصرف مایعات یا استفاده از ماده حاجب در صورت نیاز |
این جدول راهنمای کلی است. دستور اختصاصی که برای بیمار صادر میشود، ملاک اصلی آمادگی خواهد بود.
مرحله سوم: شبیهسازی پرتودرمانی با دستگاه CT Simulator
شبیهسازی یکی از مهمترین مراحل آمادهسازی برای پرتودرمانی خارجی است.
در این مرحله، بیمار روی تخت مخصوص قرار میگیرد و تصاویر CT از ناحیه موردنظر تهیه میشود. این تصاویر به پزشک و تیم فیزیک پزشکی کمک میکنند تا محل تومور، بافتهای اطراف و اندامهای حساس را بررسی کنند.

دستگاه CT Simulator چیست؟
CT Simulator دستگاه تصویربرداری مقطعی است که برای برنامهریزی پرتودرمانی استفاده میشود.
تفاوت مهم آن با یک تصویربرداری تشخیصی معمولی این است که وضعیت قرارگیری بیمار، نحوه تثبیت بدن و اطلاعات تصویری باید با شرایطی هماهنگ باشد که در جلسات واقعی درمان تکرار خواهد شد.
برای مثال، اگر بیمار قرار است به حالت طاقباز و با دستهای بالای سر درمان شود، شبیهسازی نیز تا حد امکان در همان وضعیت انجام میشود.
بیمار چگونه روی تخت شبیهسازی قرار میگیرد؟
تکنولوژیست پرتودرمانی بیمار را روی تخت قرار میدهد و با استفاده از وسایل اختصاصی، وضعیت بدن را تنظیم میکند.
بسته به محل درمان، ممکن است از تجهیزات زیر استفاده شود:
- تکیهگاه مخصوص سر و گردن
- پدهای تثبیتکننده بدن
- بالشتکهای وکیوم
- تکیهگاه مخصوص دست و پا
- ماسک ترموپلاستیک
هدف این وسایل، ناراحت کردن بیمار یا محدود کردن غیرضروری حرکت او نیست؛ بلکه کمک به حفظ یک وضعیت دقیق و قابل تکرار در تمام جلسات درمان است.
ماسک پرتودرمانی چگونه ساخته میشود؟
در بعضی سرطانهای سر و گردن یا تومورهای مغزی، حرکتهای کوچک سر میتوانند موقعیت ناحیه هدف را تغییر دهند.
برای کاهش این تغییرات، از ماسک ترموپلاستیک استفاده میشود. این ماسک با توجه به فرم سر و صورت بیمار شکل میگیرد و به تخت مخصوص متصل میشود.
بیشتر ماسکها دارای سوراخهایی هستند که امکان دیدن و تنفس را فراهم میکنند. هنگام ساخت ماسک، بیمار باید تا حد امکان آرام بماند و هرگونه احساس ناراحتی یا تنگی را به تکنولوژیست اطلاع دهد.
تصویربرداری و علامتگذاری چگونه انجام میشود؟
پس از تثبیت وضعیت بیمار، تصاویر CT از ناحیه درمان تهیه میشوند. گاهی برای بررسی بهتر ساختارها یا تکمیل اطلاعات، تصاویر MRI یا PET/CT نیز در مراحل برنامهریزی مورد استفاده قرار میگیرند.
در بعضی بیماران، نقاط کوچکی روی پوست علامتگذاری میشود. این علامتها به تنظیم دقیق موقعیت بیمار در جلسات بعدی کمک میکنند. بسته به روش مورد استفاده در مرکز، ممکن است از نشانگرهای موقت، علامتهای پوستی یا روشهای دیگر هدایت موقعیت استفاده شود.
نکته مهم این است که در شبیهسازی، هدف اصلی تهیه اطلاعات لازم برای طراحی درمان است؛ نه دریافت دوز درمانی سرطان.
مرحله چهارم: مشخص کردن محدوده تومور و اندامهای حساس

بعد از تهیه تصاویر، مرحله بررسی آناتومیک آغاز میشود.
در این مرحله، متخصص رادیوتراپی و انکولوژی با بررسی تصاویر، محدودههای مهم را مشخص میکند. این کار در اصطلاح پزشکی Contouring نام دارد.
GTV چیست؟
GTV یا Gross Tumor Volume به حجم تومور قابل مشاهده در تصاویر یا قابل تشخیص بر اساس اطلاعات بالینی گفته میشود.
این محدوده ممکن است با کمک تصاویر CT، MRI، PET/CT و اطلاعات پاتولوژی مشخص شود.
CTV چیست؟
CTV یا Clinical Target Volume حجم هدف بالینی است. این محدوده علاوه بر تومور قابل مشاهده، ممکن است نواحی دارای احتمال درگیری میکروسکوپی را نیز دربر بگیرد.
تعیین این حجم به نوع سرطان، الگوی انتشار بیماری و شواهد علمی مربوط به آن وابسته است.
PTV چیست؟
PTV یا Planning Target Volume حجم هدف برنامهریزی است.
به دلیل حرکت طبیعی اندامها، تغییرات تنفسی و محدودیتهای مربوط به تنظیم موقعیت بیمار، همیشه نمیتوان تومور را در تمام لحظات در یک موقعیت کاملاً ثابت فرض کرد.
PTV با درنظرگرفتن برخی از این عدمقطعیتها تعریف میشود تا احتمال پوشش مناسب حجم هدف در طول درمان افزایش یابد.
اندامهای حساس یا OAR چه هستند؟
اندامهای حساس (Organs at Risk) بافتها و اندامهایی هستند که باید میزان دوز دریافتی آنها در طراحی پلان مورد توجه قرار گیرد.
برای مثال، در پرتودرمانی پستان ممکن است قلب و ریه اهمیت داشته باشند. در درمان تومورهای مغزی، ساختارهایی مانند عصب بینایی و ساقه مغز میتوانند از اندامهای حساس باشند.
هدف طراحی درمان این است که پوشش مناسب ناحیه هدف با رعایت محدودیتهای دوز برای اندامهای حساس همراه باشد.
مرحله پنجم: طراحی پلان درمانی (Treatment Planning)

پس از مشخص شدن حجمهای هدف و اندامهای حساس، نوبت به طراحی پلان پرتودرمانی میرسد.
در این مرحله، تصاویر بیمار وارد نرمافزار تخصصی طراحی درمان یا Treatment Planning System میشوند.
تیم برنامهریزی و فیزیک پزشکی با درنظرگرفتن نسخه پزشک، محل درمان، شکل تومور و محدودیتهای بافتهای سالم، نحوه انتقال دوز را محاسبه میکند.
طراحی پلان دقیقاً شامل چه کارهایی است؟
در این مرحله موارد زیر بررسی میشوند:
- تعیین انرژی و نوع پرتو مناسب
- مشخص کردن تعداد و زاویه میدانهای تابشی یا مسیر حرکت دستگاه
- تعیین نحوه توزیع دوز در حجم هدف
- بررسی میزان دوز دریافتی اندامهای حساس
- ارزیابی پوشش حجم هدف
- بررسی دوز کل و دوز هر فراکشن
دوز پرتودرمانی با واحد گری (Gy) بیان میشود. معمولاً دوز کلی درمان در چند نوبت یا فراکشن به بیمار داده میشود، هرچند برخی روشهای منتخب ممکن است تعداد جلسات بسیار کمتری داشته باشند.
تفاوت روشهای مختلف طراحی پلان چیست؟
امروزه تکنیکهای متنوعی برای اجرای رادیوتراپی وجود دارد.
| تکنیک | توضیح کاربردی |
|---|---|
| 3D-CRT | طراحی سهبعدی میدانهای تابشی بر اساس شکل ناحیه درمان |
| IMRT | تنظیم شدت پرتو در بخشهای مختلف برای دستیابی به توزیع دوز مناسبتر |
| VMAT | تحویل پرتو در مسیرهای قوسی و همزمان با تغییر شدت پرتو |
| IGRT | استفاده از تصویربرداری برای بررسی و هدایت موقعیت درمان |
| SBRT | پرتودرمانی استریوتاکتیک بدن با دقت بالا و تعداد محدود جلسات در موارد منتخب |
| SRS | روش استریوتاکتیک بسیار دقیق برای برخی ضایعات، بهویژه در ناحیه داخل جمجمه |
نکته مهم این است که این روشها دقیقاً در یک گروه قرار نمیگیرند. برای مثال، IMRT و VMAT تکنیکهای تحویل پرتو هستند، اما IGRT به هدایت تصویری درمان اشاره دارد و میتواند همراه با تکنیکهای مختلف استفاده شود.
نمودار DVH چیست؟
DVH یا Dose Volume Histogram نموداری است که نشان میدهد چه مقدار از حجم یک ساختار، چه دوزی از پرتو دریافت میکند.
پزشک و فیزیکپزشک با بررسی این نمودار میتوانند میزان پوشش حجم هدف و دوز دریافتی اندامهای حساس را ارزیابی کنند.
البته DVH بهتنهایی کافی نیست. بررسی توزیع سهبعدی دوز روی تصاویر بیمار نیز اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است یک نمودار عددی مناسب، بهتنهایی تمام جزئیات مکانی توزیع دوز را نشان ندهد.
مرحله ششم: کنترل کیفی پلان پرتودرمانی (Quality Assurance)

پیش از شروع درمان، باید صحت برنامه و امکان اجرای آن بررسی شود.
کنترل کیفی یا QA یکی از بخشهای مهم رادیوتراپی مدرن است و به همکاری پزشک، فیزیکپزشک، دزیمتریست و تکنولوژیست پرتودرمانی نیاز دارد.
در این مرحله موارد مختلفی بررسی میشوند:
- تطابق نسخه پزشک با پلان طراحیشده
- صحت محل درمان و نقاط مرجع
- هماهنگی دوز هر جلسه با دوز کل
- بررسی پارامترهای فنی دستگاه
- ارزیابی توزیع دوز در پلان
- انجام بررسیهای اختصاصی متناسب با تکنیک درمان، در صورت نیاز
فانتومهای دزیمتری چه کاربردی دارند؟
فانتومها ابزارهایی هستند که برای ارزیابی و اندازهگیری مشخصات پرتو و بررسی عملکرد سیستمهای درمانی استفاده میشوند.
برای نمونه:
PTW BeamScan 3D: برای اندازهگیری و بررسی توزیع دوز و مشخصات پرتو در فرایندهای دزیمتری و کنترل دستگاه کاربرد دارد.
OCTAVIUS 4D: سامانهای برای اندازهگیری و ارزیابی توزیع دوز در کنترل کیفی برخی پلانهای پیچیده پرتودرمانی است.
Delta4: از تجهیزات شناختهشده برای ارزیابی دزیمتریک پلان و مقایسه نتایج اندازهگیری با محاسبات سیستم طراحی درمان است.
Ionization Chambers: اتاقکهای یونیزاسیون ابزارهای مهم اندازهگیری دوز و بررسی خروجی پرتو محسوب میشوند.
تمام بیماران الزاماً به یک نوع آزمون یا فانتوم مشخص نیاز ندارند. نوع کنترل کیفی بر اساس تکنیک درمان، پیچیدگی پلان، دستگاه و پروتکل مرکز تعیین میشود.
در پایان این مرحله، پس از تکمیل بررسیها و تأییدهای لازم، برنامه درمان برای اجرا آماده خواهد بود.
مرحله هفتم: اولین جلسه رادیوتراپی چگونه انجام میشود؟

پس از تکمیل شبیهسازی، طراحی پلان و کنترلهای موردنیاز، بیمار برای اولین جلسه پرتودرمانی مراجعه میکند.
اولین جلسه معمولاً از جلسات بعدی زمان بیشتری میبرد؛ زیرا تیم درمان باید موقعیت بیمار و اطلاعات ثبتشده در برنامه را با دقت بیشتری بررسی کند.
ورود به اتاق درمان و تنظیم موقعیت
بیمار پس از بررسی مشخصات و آمادهسازی لازم، به اتاق درمان هدایت میشود.
تکنولوژیست پرتودرمانی بیمار را روی تخت دستگاه قرار میدهد و از وسایل تثبیتکننده مورد استفاده در شبیهسازی کمک میگیرد.
سپس با استفاده از علامتهای راهنما، لیزرهای تنظیم موقعیت و در صورت نیاز سامانههای تصویربرداری، موقعیت بیمار تنظیم میشود.
تصویربرداری پیش از تابش با CBCT
در بعضی تکنیکها و بسته به دستور درمان، پیش از تابش از روشهای تصویربرداری مانند Cone Beam CT استفاده میشود.
این تصاویر به تیم درمان کمک میکنند تا موقعیت آناتومیک بیمار را با تصاویر مرجع شبیهسازی مقایسه کنند.
در صورت مشاهده اختلاف موقعیت، اصلاحات لازم طبق دستور پزشک و پروتکل درمان انجام میشود.
هدف این کار افزایش دقت تطبیق موقعیت بیمار با برنامه درمانی است.
هنگام تابش چه اتفاقی میافتد؟
بعد از تنظیم موقعیت و انجام کنترلهای لازم، کارکنان از اتاق درمان خارج میشوند و دستگاه از طریق سیستم کنترلی فعال میشود.
تکنولوژیست از طریق دوربین و سیستم ارتباط صوتی بیمار را تحت نظر دارد و در صورت نیاز میتواند روند درمان را متوقف کند.
دستگاه ممکن است در اطراف بدن بیمار حرکت کند یا در مسیرهای مشخصی بچرخد. بیمار باید در وضعیت تعیینشده باقی بماند و طبق دستور تیم درمان تنفس کند.
آیا هنگام پرتودرمانی درد احساس میشود؟
در پرتودرمانی خارجی، خود پرتو هنگام عبور از بدن معمولاً هیچ درد، گرما، سوزش یا احساس قابل تشخیصی ایجاد نمیکند.
بیمار ممکن است صدای دستگاه را بشنود یا حرکت آن را ببیند، اما معمولاً تابش را احساس نمیکند.
بااینحال، ثابت ماندن روی تخت ممکن است برای برخی افراد ناراحتکننده باشد. اگر درد، اضطراب یا تنگی نفس دارید، باید پیش از شروع یا در طول درمان به تکنولوژیست اطلاع دهید.
اولین جلسه چقدر طول میکشد؟
مدت حضور در اتاق درمان به نوع دستگاه، ناحیه درمان، تکنیک انتخابی، تصویربرداری و میزان تنظیم موقعیت بستگی دارد.
در بسیاری از مراجعات، بخش قابلتوجهی از زمان صرف قرارگیری دقیق بیمار و تصویربرداری میشود و خود تابش میتواند کوتاهتر باشد. نخستین جلسه نیز ممکن است به دلیل بررسیهای تکمیلی طولانیتر از جلسات بعدی باشد.
تعداد جلسات پرتودرمانی چقدر است؟

یکی از پرسشهای رایج بیماران این است که چند بار باید برای رادیوتراپی مراجعه کنند.
پاسخ به این سؤال برای همه یکسان نیست. تعداد جلسات بر اساس نوع سرطان، هدف درمان، محل تومور، دوز کل، دوز هر فراکشن، تکنیک مورد استفاده و شرایط بیمار تعیین میشود.
به هر نوبت تحویل دوز، یک فراکشن (Fraction) گفته میشود.
برخی برنامههای درمانی در تعداد محدودی جلسه انجام میشوند؛ درحالیکه برخی دیگر به مراجعات متعدد در چند هفته نیاز دارند.
در روش Hypofractionation، دوز هر جلسه بیشتر و تعداد کل جلسات کمتر است؛ اما استفاده از آن فقط در شرایط مناسب و بر اساس شواهد و دستور درمان امکانپذیر است.
آیا جلسات پرتودرمانی هر روز انجام میشوند؟
در بسیاری از برنامههای متداول پرتودرمانی خارجی، جلسات در روزهای کاری هفته انجام میشوند. بااینحال، برنامههای کوتاهمدت، درمانهای استریوتاکتیک و برخی پروتکلهای اختصاصی ممکن است فاصلهبندی متفاوتی داشته باشند.
اگر یک جلسه را از دست دادید، با مرکز درمان تماس بگیرید. زمان جبرانی باید با توجه به برنامه تجویزشده تعیین شود. هرگز خودسرانه فاصله جلسات را تغییر ندهید یا درخواست دوز بیشتر برای جبران جلسه ازدسترفته نکنید.
مراقبتهای بیمار در طول دوره پرتودرمانی

مراقبتهای روزانه میتوانند به مدیریت بهتر عوارض و حفظ کیفیت زندگی کمک کنند.
شدت و نوع عوارض به محل تابش، دوز، تکنیک، وضعیت عمومی بیمار و درمانهای همراه بستگی دارد. همه بیماران عوارض مشابهی را تجربه نمیکنند.
عوارض احتمالی بر اساس محل پرتودهی
| ناحیه درمان | عوارض احتمالی |
|---|---|
| پستان | قرمزی یا تحریک پوست، خستگی و گاهی حساسیت موضعی |
| سر و گردن | خشکی دهان، تغییر چشایی، زخم مخاط یا دشواری بلع |
| قفسه سینه | سرفه، تحریک مری یا احساس ناراحتی هنگام بلع در برخی بیماران |
| شکم | تهوع، کاهش اشتها یا ناراحتی گوارشی |
| لگن | اسهال، تحریک مثانه یا تغییرات ادراری |
| سر | ریزش مو در محدودهای که تحت تابش قرار میگیرد |
برخی عوارض ممکن است در طول درمان یا مدت کوتاهی پس از آن ظاهر شوند. بعضی عوارض دیررس نیز با توجه به محل درمان و دوز دریافتی امکانپذیرند.
مراقبت از پوست
پوست ناحیه درمان را مطابق دستور تیم درمان با ملایمت بشویید و از مالش شدید، خاراندن یا استفاده خودسرانه از مواد محرک خودداری کنید.
در صورت نیاز، پزشک یا پرستار محصول مناسب مراقبت از پوست را معرفی میکند. استفاده از کرمها و پمادها باید مطابق دستور مرکز باشد؛ بهخصوص درباره زمان مصرف آنها پیش از جلسه درمان سؤال کنید.
از قرار گرفتن طولانیمدت در معرض آفتاب مستقیم روی ناحیه درمان پرهیز کنید و لباس نرم و راحت بپوشید.
تغذیه و مصرف مایعات
نیازهای غذایی بیماران بر اساس نوع سرطان، محل درمان، وضعیت گوارشی و وزن بدن متفاوت است.
در صورت نداشتن محدودیت پزشکی، دریافت غذای متعادل و مایعات کافی میتواند به حفظ توان جسمی کمک کند.
اگر هنگام درمان دچار تهوع، اسهال، درد هنگام بلع یا کاهش اشتها شدید، موضوع را با تیم درمان در میان بگذارید تا برنامه غذایی متناسب با شرایطتان تنظیم شود.
مدیریت خستگی و فشار روانی
خستگی یکی از عوارض نسبتاً شایع در بیماران تحت پرتودرمانی است.
استراحت کافی، فعالیت سبک متناسب با توان جسمی، خواب منظم و دریافت حمایت خانواده میتوانند کمککننده باشند.
نگرانی درباره دستگاه، نتیجه درمان یا عوارض احتمالی نیز قابل درک است. پرسیدن سؤال از پزشک و آگاهی از مراحل درمان میتواند بخشی از اضطراب بیمار را کاهش دهد.
چه زمانی باید با پزشک تماس گرفت؟
در صورت بروز علائم شدید یا جدید، منتظر جلسه بعدی نمانید. بهویژه تب، تنگی نفس جدید یا شدید، ناتوانی در خوردن و نوشیدن، استفراغ مداوم، اسهال شدید، خونریزی یا آسیب جدی پوست باید به تیم درمان گزارش شوند.
فناوریهای جدید چه نقشی در افزایش دقت پرتودرمانی دارند؟

در پرتودرمانی مدرن، انتخاب دستگاه تنها بخشی از تصمیمگیری است. دقت درمان به مجموعهای از عوامل شامل تصویربرداری مناسب، طراحی پلان، تثبیت بیمار، کنترل کیفیت و اجرای صحیح برنامه وابسته است.
شتابدهنده خطی (LINAC)

شتابدهنده خطی دستگاهی است که پرتوهای پرانرژی مورد استفاده در پرتودرمانی خارجی را تولید میکند. بسته به طراحی دستگاه و روش درمان، پرتوها از زاویههای مختلف یا در مسیرهای مشخص به ناحیه هدف هدایت میشوند.
توموتراپی Radixact

توموتراپی نوعی سامانه پرتودرمانی است که تحویل پرتو را به شکل چرخشی و همراه با قابلیت تعدیل شدت انجام میدهد. در کنار آن، تصویربرداری و اطلاعات موقعیت بیمار میتوانند در فرایند هدایت درمان مورد استفاده قرار گیرند.
استفاده از توموتراپی یا شتابدهنده خطی بر اساس شرایط بالینی بیمار و مناسب بودن طرح درمان انتخاب میشود؛ نه صرفاً بر اساس جدیدتر بودن دستگاه.
CT Simulator و Cone Beam CT

CT Simulator برای تهیه تصاویر برنامهریزی درمان کاربرد دارد. در مقابل، CBCT میتواند در مرحله اجرای درمان برای بررسی موقعیت بیمار و تطبیق تصاویر با برنامه مرجع مورد استفاده قرار گیرد.
این دو فناوری نقش متفاوت اما مکمل در مسیر پرتودرمانی دارند.
تجهیزات تثبیت و کنترل کیفیت

تجهیزاتی مانند تختهای تخصصی کربنفایبر، سیستمهای تثبیت بیمار و فانتومهای دزیمتری به استانداردسازی موقعیت و بررسی عملکرد سیستم درمان کمک میکنند.
در کلینیک تخصصی درمان سرطان دکتر سعید کریمخانی زندی، مجموعه تجهیزات مورد استفاده در فرایند پرتودرمانی شامل شتابدهندههای خطی پرانرژی Elekta، سامانه توموتراپی Radixact 9، CT Simulator، تصویربرداری Cone Beam CT و تجهیزات تثبیت بیمار مانند Omni Board است.
همچنین تجهیزات کنترل کیفی و دزیمتری از جمله PTW BeamScan 3D، OCTAVIUS 4D، Delta4، اتاقکهای یونیزاسیون و دزیمترهای محیطی در حوزه ارزیابی و کنترل فنی پرتودرمانی کاربرد دارند.
وجود این تجهیزات زمانی ارزش بالینی پیدا میکند که انتخاب روش درمان، طراحی پلان و کنترلهای لازم توسط تیم متخصص و متناسب با وضعیت بیمار انجام شود.
باورهای غلط رایج درباره پرتو درمانی
باور اول: پرتودرمانی باعث رادیواکتیو شدن بیمار میشود.
واقعیت: در پرتودرمانی خارجی، پرتو از دستگاه خارج از بدن به بیمار تابیده میشود و پس از پایان جلسه، بیمار رادیواکتیو نمیشود. بنابراین تماس معمولی با اعضای خانواده، کودکان و زنان باردار به دلیل این نوع درمان ممنوع نیست. در برخی روشهای داخلی یا درمانهای رادیودارویی، شرایط ایمنی متفاوت است.
باور دوم: هنگام تابش پرتو، بیمار درد زیادی احساس میکند.
واقعیت: خود تابش پرتو در پرتودرمانی خارجی معمولاً بدون درد است. بااینحال، بیماری زمینهای، عوارض درمان یا ثابت ماندن طولانی روی تخت ممکن است باعث ناراحتی شود.
باور سوم: همه بیماران باید تعداد جلسات یکسانی داشته باشند.
واقعیت: تعداد جلسات بر اساس نوع سرطان، هدف درمان، دوز کل، دوز هر جلسه و تکنیک انتخابی تعیین میشود. برنامه درمانی یک بیمار را نمیتوان بدون ارزیابی پزشکی به بیمار دیگر تعمیم داد.
باور چهارم: شبیهسازی همان جلسه واقعی پرتودرمانی است.
واقعیت: شبیهسازی برای تهیه تصاویر و اطلاعات لازم جهت طراحی درمان انجام میشود. در جلسه واقعی، دستگاه بر اساس برنامه تأییدشده دوز تجویزشده را به بیمار منتقل میکند.
باور پنجم: بعد از هر جلسه باید از خانواده فاصله گرفت.
واقعیت: در پرتودرمانی خارجی، بیمار پس از پایان تابش منبع رادیواکتیو محسوب نمیشود و معمولاً نیازی به محدود کردن تماس روزمره با خانواده ندارد.
باور ششم: پرتودرمانی همیشه باعث ریزش مو میشود.
واقعیت: ریزش مو به ناحیهای بستگی دارد که تحت تابش قرار میگیرد. اگر پوست سر در میدان درمان نباشد، پرتودرمانی بهتنهایی معمولاً باعث ریزش موی سر نمیشود. البته شیمیدرمانی همزمان میتواند شرایط متفاوتی ایجاد کند.
باور هفتم: دستگاه پیشرفته همیشه درمان بهتر و بدون عارضه ایجاد میکند.
واقعیت: تجهیزات پیشرفته میتوانند قابلیتهای بیشتری برای تصویربرداری، طراحی و تحویل دوز فراهم کنند؛ اما انتخاب روش مناسب باید بر اساس شرایط بیمار و ارزیابی تخصصی انجام شود. هیچ دستگاهی عوارض را بهطور کامل حذف نمیکند و صرفاً نام یا مدل دستگاه تضمینکننده نتیجه درمان نیست.
سوالات متداول درباره مراحل انجام پرتودرمانی
۱. پرتو درمانی از زمان مراجعه تا شروع درمان چند مرحله دارد؟
معمولاً بیمار ابتدا توسط متخصص رادیوتراپی و انکولوژی ارزیابی میشود، سپس شبیهسازی و تصویربرداری انجام میدهد. پس از تعیین حجمهای هدف، طراحی پلان و کنترلهای لازم، بیمار برای اولین جلسه درمان آماده میشود. تعداد و جزئیات مراحل بر اساس نوع درمان متفاوت است.
۲. آیا شبیهسازی پرتودرمانی درد دارد؟
شبیهسازی با CT Simulator معمولاً دردناک نیست. بیمار برای مدتی روی تخت قرار میگیرد و ممکن است از ماسک یا وسایل تثبیتکننده استفاده شود. اگر قرارگیری در یک وضعیت باعث درد، اضطراب یا تنگی نفس شود، باید به تکنولوژیست اطلاع داده شود.
۳. بعد از CT Simulation چند روز طول میکشد تا درمان آغاز شود؟
زمان بین شبیهسازی و شروع درمان به پیچیدگی پلان، محل سرطان، نیاز به بررسیهای تکمیلی و انجام کنترلهای فنی بستگی دارد. بنابراین، زمان مشخص و یکسانی برای همه بیماران وجود ندارد. تاریخ شروع درمان پس از آماده شدن و تأیید برنامه اعلام میشود.
۴. آیا برای انجام پرتودرمانی باید ناشتا باشیم؟
خیر، ناشتا بودن برای تمام انواع پرتودرمانی ضروری نیست. در بعضی شرایط ممکن است برای تصویربرداری یا استفاده از ماده حاجب دستور ناشتا بودن داده شود. دستور اختصاصی مرکز درمان را پیش از مراجعه بررسی کنید و بدون هماهنگی رژیم معمول خود را تغییر ندهید.
۵. اولین جلسه رادیوتراپی چقدر طول میکشد؟
مدت مراجعه به دستگاه، محل درمان، نوع تکنیک و نیاز به تصویربرداری بستگی دارد. در بسیاری از بیماران، زمان قابلتوجهی صرف تنظیم موقعیت و بررسی تصاویر میشود. اولین جلسه ممکن است به دلیل کنترلهای بیشتر طولانیتر از جلسات بعدی باشد.
۶. آیا هنگام تابش پرتو میتوان صحبت یا نفس کشید؟
در بسیاری از درمانها تنفس طبیعی ادامه دارد، اما بیمار باید دستورهای تیم درمان را رعایت کند. در برخی روشها، بهخصوص درمان پستان با تکنیک حبس نفس یا درمانهای وابسته به حرکت تنفسی، ممکن است تمرین و هماهنگی تنفس لازم باشد. در صورت نیاز به صحبت یا احساس ناراحتی، از سیستم ارتباطی اتاق درمان استفاده کنید.
۷. تعداد جلسات پرتودرمانی چگونه مشخص میشود؟
متخصص بر اساس نوع سرطان، هدف درمان، ناحیه هدف، دوز تجویزشده، پاسخ مورد انتظار و تکنیک مناسب، تعداد جلسات را تعیین میکند. بعضی بیماران به چند جلسه محدود و بعضی به دورههای طولانیتر نیاز دارند.
۸. آیا بعد از پرتودرمانی میتوان کنار کودکان و زنان باردار بود؟
پس از پرتودرمانی خارجی معمولی، بیمار رادیواکتیو نمیشود و تماس روزمره با کودکان و زنان باردار از این نظر خطری ندارد. این پاسخ درباره براکیتراپی یا درمانهای رادیودارویی صدق نمیکند و آن روشها ممکن است به محدودیتهای ایمنی اختصاصی نیاز داشته باشند.
۹. اگر یک جلسه پرتودرمانی را از دست بدهیم چه باید کرد؟
در صورت از دست دادن جلسه، در اولین فرصت با مرکز پرتودرمانی تماس بگیرید. تیم درمان با توجه به دوز تجویزشده، فاصله جلسات و شرایط پزشکی درباره نحوه ادامه درمان تصمیم میگیرد. بیمار نباید بدون هماهنگی، جلسه را جبران یا برنامه را تغییر دهد.
۱۰. آیا همه بیماران به توموتراپی یا روشهای IMRT و VMAT نیاز دارند؟
خیر. تکنیک مناسب بر اساس محل تومور، شکل و اندازه آن، اندامهای حساس، هدف درمان و امکان اجرای دقیق پلان انتخاب میشود. ممکن است یک روش سادهتر برای بیماری مناسب باشد و برای بیمار دیگری به تکنیک پیچیدهتری نیاز باشد.
جمعبندی؛ پرتودرمانی با برنامهریزی دقیق آغاز میشود
انجام پرتودرمانی فقط به قرار گرفتن بیمار روی تخت دستگاه و تابش پرتو محدود نمیشود. از زمان تصمیمگیری برای درمان تا اولین جلسه، چندین مرحله تخصصی شامل بررسی مدارک، شبیهسازی، تعیین حجم هدف، طراحی پلان و کنترل کیفی انجام میشوند.
هر یک از این مراحل در دقت و ایمنی فرایند درمان اهمیت دارند. به همین دلیل، انتخاب تکنیک مناسب و تعیین تعداد جلسات باید با توجه به شرایط اختصاصی هر بیمار و توسط متخصص رادیوتراپی و انکولوژی انجام شود.
آگاهی از مراحل درمان به بیمار کمک میکند با آمادگی بیشتر و اضطراب کمتر وارد دوره پرتودرمانی شود. اگر قرار است بهزودی رادیوتراپی را آغاز کنید، بهتر است پیش از شروع، درباره نحوه شبیهسازی، آمادگیهای اختصاصی، تعداد جلسات و عوارض احتمالی با پزشک خود صحبت کنید.

مشاوره تخصصی پرتودرمانی در قم
در کلینیک تخصصی درمان سرطان دکتر سعید کریمخانی زندی، ارزیابی بیماران و انتخاب روش مناسب پرتودرمانی بر اساس شرایط بیماری و برنامه درمانی اختصاصی انجام میشود.
برای دریافت اطلاعات و هماهنگی مشاوره تخصصی میتوانید با کلینیک تماس بگیرید.
منابع و مراجع علمی (References)
۱. National Cancer Institute (NCI) – External Beam Radiation Therapy for Cancer
مرجع توضیح مراحل پرتودرمانی خارجی، شبیهسازی، نحوه انجام جلسه درمان و ایمنی بیمار.
https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/radiation-therapy/external-beam
۲. RadiologyInfo – External Beam Therapy (EBT)
توضیح علمی درباره شتابدهنده خطی، نقش متخصص رادیوتراپی، آمادهسازی بیمار و نحوه انجام درمان.
https://www.radiologyinfo.org/en/info/ebt
۳. Cancer Research UK – Planning External Radiotherapy
اطلاعات تخصصی درباره برنامهریزی، تصویربرداری و آمادهسازی بیمار برای پرتودرمانی.
https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/radiotherapy/external/planning
۴. Cancer Research UK – Radiotherapy Masks and Moulds
مرجع کاربرد ماسکها و وسایل تثبیت بیمار در رادیوتراپی.
https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/radiotherapy/external/planning/moulds-masks
۵. Xia P, et al. – Medical Physics Practice Guideline (MPPG) 11.a
مقاله علمی درباره بررسی پلان درمان، پرونده بیمار و نقش متخصصان فیزیک پزشکی در کنترل کیفی پرتودرمانی.
Journal of Applied Clinical Medical Physics. 2021;22(9):4–19.
https://doi.org/10.1002/acm2.13366
متن کامل مقاله در PubMed Central:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8425907/
۶. National Cancer Institute – Radiation Therapy Side Effects
مرجع عوارض پرتودرمانی و تفاوت عوارض بر اساس ناحیه درمان.
https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/radiation-therapy/side-effects
۷. American College of Radiology (ACR) – Quality Control and Quality Assurance: Radiation Oncology
راهنمای کنترل کیفیت و تأیید برنامههای درمانی در رادیوانکولوژی.
۸. NHS – Side Effects of Radiotherapy
اطلاعات تکمیلی درباره عوارض پوستی، مراقبت از پوست و مدیریت عوارض درمان.
https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/radiotherapy/side-effects/





