رادیوتراپی یکی از مؤثرترین روشهای درمان سرطان است که در آن از پرتوهای پرانرژی برای از بین بردن سلولهای سرطانی یا جلوگیری از رشد و تکثیر آنها استفاده میشود. این پرتوها به DNA سلولهای سرطانی آسیب میرسانند و باعث میشوند سلول دیگر قادر به تقسیم و ادامه حیات نباشد.
برخلاف تصور بسیاری از افراد، هدف رادیوتراپی تنها کوچک کردن تومور نیست. بسته به نوع سرطان و مرحله بیماری، این درمان ممکن است با هدف درمان قطعی، کاهش احتمال بازگشت بیماری پس از جراحی، کوچک کردن تومور قبل از عمل یا کاهش علائم ناشی از سرطان مانند درد و خونریزی انجام شود.
امروزه با استفاده از دستگاههای پیشرفته، پرتوها با دقت بسیار بالا به محل تومور هدایت میشوند تا کمترین آسیب به بافتهای سالم اطراف وارد شود. پزشک متخصص انکولوژی و رادیوتراپی پس از بررسی شرایط بیمار، مناسبترین نوع درمان و تعداد جلسات را تعیین میکند.
جهت کسب اطلاعات بیشتر به مقاله رادیوتراپی چیست؟ مراجعه نمایید.
سلولهای سرطانی نسبت به سلولهای طبیعی سرعت تقسیم بیشتری دارند و همین ویژگی باعث میشود نسبت به اشعه حساستر باشند. پرتوهای رادیوتراپی به ماده ژنتیکی (DNA) این سلولها آسیب وارد میکنند. در نتیجه، سلول سرطانی دیگر نمیتواند تکثیر شود و به تدریج از بین میرود.
سلولهای طبیعی نیز ممکن است تا حدی تحت تأثیر اشعه قرار بگیرند، اما توانایی بیشتری برای ترمیم خود دارند. به همین دلیل درمان در چندین جلسه انجام میشود تا بافتهای سالم فرصت بازیابی داشته باشند، در حالی که سلولهای سرطانی به مرور نابود میشوند.
اثر رادیوتراپی معمولاً تدریجی است و ممکن است چند هفته یا حتی چند ماه پس از پایان درمان نیز روند از بین رفتن سلولهای سرطانی ادامه داشته باشد.
خیر. خودِ رادیوتراپی کاملاً بدون درد است. هنگام تابش اشعه، بیمار هیچ احساسی مانند سوزش، گرما یا شوک الکتریکی ندارد و تنها چند دقیقه روی تخت دستگاه در وضعیت مشخص قرار میگیرد.
البته ممکن است در طول دوره درمان یا پس از پایان آن، بسته به ناحیه تحت درمان، عوارضی مانند قرمزی پوست، التهاب، خشکی، خستگی یا درد خفیف ایجاد شود. این عوارض ناشی از واکنش طبیعی بدن به درمان هستند و معمولاً با توصیههای پزشک قابل کنترل بوده و پس از پایان درمان به تدریج بهبود مییابند.
در صورتی که درد شدید یا علائم غیرعادی ایجاد شود، لازم است بیمار موضوع را با پزشک معالج در میان بگذارد تا علت آن بررسی و درمان مناسب انجام شود.
مدت زمان حضور بیمار در بخش رادیوتراپی معمولاً بین ۱۵ تا ۳۰ دقیقه است، اما زمان واقعی تابش اشعه اغلب تنها ۲ تا ۵ دقیقه طول میکشد.
بخش عمده زمان صرف تنظیم دقیق وضعیت بیمار، بررسی تصاویر و اطمینان از قرارگیری صحیح بدن میشود تا اشعه دقیقاً به محل مورد نظر تابانده شود. این دقت بالا نقش مهمی در افزایش اثربخشی درمان و کاهش آسیب به بافتهای سالم دارد.
پس از پایان جلسه، بیمار میتواند فعالیتهای روزمره خود را از سر بگیرد، مگر اینکه پزشک توصیه خاصی داشته باشد.
تعداد جلسات رادیوتراپی برای همه بیماران یکسان نیست و به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله نوع سرطان، اندازه تومور، محل درگیری، مرحله بیماری، هدف درمان و وضعیت عمومی بیمار.
در برخی موارد، تنها یک تا پنج جلسه کافی است، در حالی که در برخی دیگر ممکن است درمان طی ۲۰ تا ۳۵ جلسه یا بیشتر انجام شود. معمولاً جلسات به صورت روزانه و پنج روز در هفته (شنبه تا چهارشنبه یا دوشنبه تا جمعه، بسته به مرکز درمانی) برگزار میشوند.
پزشک متخصص پس از بررسی کامل پرونده، برنامه درمانی اختصاصی هر بیمار را طراحی میکند.
خیر. در رادیوتراپی خارجی که رایجترین نوع درمان است، پس از پایان هر جلسه هیچ اشعهای در بدن بیمار باقی نمیماند و فرد برای اعضای خانواده، کودکان، سالمندان و زنان باردار هیچ خطری ندارد.
بیمار میتواند پس از درمان با دیگران در تماس باشد، فرزند خود را در آغوش بگیرد و زندگی عادی داشته باشد.
تنها در برخی انواع خاص مانند براکیتراپی که منبع رادیواکتیو به طور موقت یا دائم داخل بدن قرار میگیرد، ممکن است پزشک توصیههای ویژهای درباره تماس با دیگران ارائه دهد.
رادیوتراپی تنها در ناحیهای که تحت تابش قرار میگیرد میتواند باعث ریزش مو شود. برای مثال، اگر درمان روی مغز انجام شود، موهای سر در همان ناحیه ممکن است دچار ریزش شوند. اما اگر درمان برای پستان، پروستات یا ریه باشد، موهای سر معمولاً تحت تأثیر قرار نمیگیرند.
این موضوع با شیمیدرمانی تفاوت دارد، زیرا داروهای شیمیدرمانی در سراسر بدن پخش میشوند و ممکن است باعث ریزش گسترده مو شوند.
در بسیاری از بیماران، موها چند ماه پس از پایان رادیوتراپی دوباره رشد میکنند، اگرچه در دوزهای بالا ممکن است رشد مو کامل نباشد.
عوارض رادیوتراپی به محل درمان، دوز اشعه و شرایط هر بیمار بستگی دارد و همه بیماران همه این عوارض را تجربه نمیکنند.
شایعترین عوارض شامل موارد زیر است:
اکثر این عوارض موقتی هستند و طی چند هفته تا چند ماه پس از پایان درمان بهبود پیدا میکنند. رعایت توصیههای پزشک و مراقبت صحیح از پوست و تغذیه مناسب میتواند شدت عوارض را کاهش دهد.
جهت کسب اطلاعات بیشتر به مقاله عوارض رادیوتراپی چیست؟ مراجعه نمایید.
در بسیاری از بیماران، ادامه فعالیتهای روزمره و حتی کار کردن در طول دوره رادیوتراپی امکانپذیر است. با این حال، میزان تحمل فعالیت به نوع سرطان، محل درمان، تعداد جلسات و وضعیت عمومی بدن بستگی دارد.
شایعترین عارضه رادیوتراپی احساس خستگی است که معمولاً به تدریج و در هفتههای میانی یا پایانی درمان ایجاد میشود. اگر شغل شما فعالیت بدنی سنگین دارد، ممکن است نیاز باشد ساعات کاری خود را کاهش دهید یا مدتی استراحت کنید. اما در مشاغل اداری یا سبک، بسیاری از بیماران میتوانند با هماهنگی پزشک به فعالیت خود ادامه دهند.
بهتر است در طول درمان به بدن خود توجه کنید، خواب کافی داشته باشید، تغذیه مناسب را رعایت کنید و در صورت احساس خستگی، از انجام فعالیتهای سنگین خودداری کنید.
بله. انجام ورزشهای سبک تا متوسط در بسیاری از بیماران نه تنها ممنوع نیست، بلکه میتواند به کاهش خستگی، حفظ قدرت عضلات، بهبود روحیه و افزایش کیفیت زندگی کمک کند.
پیادهروی، حرکات کششی و ورزشهای سبک معمولاً انتخابهای مناسبی هستند. البته نوع ورزش باید متناسب با وضعیت جسمانی بیمار و محل درمان انتخاب شود. اگر درمان روی استخوانها انجام شده باشد یا بیمار دچار ضعف شدید باشد، ممکن است محدودیتهایی وجود داشته باشد.
پیش از شروع هر برنامه ورزشی، بهتر است با پزشک معالج یا تیم درمان مشورت کنید.
تغذیه مناسب نقش مهمی در تحمل بهتر درمان و ترمیم بافتهای سالم دارد. بیشتر بیماران باید رژیمی متعادل و سرشار از پروتئین، میوه، سبزیجات، غلات کامل و مایعات کافی داشته باشند.
در صورت درمان ناحیه سر و گردن، غذاهای نرم و ولرم معمولاً راحتتر بلعیده میشوند. اگر رادیوتراپی ناحیه شکم یا لگن انجام شود، ممکن است پزشک رژیم کمفیبر یا محدودیت برخی غذاها را برای کاهش اسهال و ناراحتی گوارشی توصیه کند.
از مصرف خودسرانه مکملهای گیاهی یا دوزهای بالای ویتامینها بدون اطلاع پزشک خودداری کنید، زیرا برخی از آنها ممکن است بر روند درمان تأثیر بگذارند.
بله. پوست ناحیهای که تحت تابش قرار میگیرد ممکن است حساستر شود و نیاز به مراقبت بیشتری داشته باشد.
توصیه میشود:
در صورت ایجاد قرمزی، خشکی، پوستهریزی یا التهاب، پزشک یا پرستار درمان مناسب را برای کاهش علائم تجویز خواهد کرد.
جهت کسب اطلاعات بیشتر به مقاله مراقبت های بعد از رادیوتراپی مراجعه نمایید.
پاسخ این سؤال به محل درمان و میزان اشعه بستگی دارد. اگر اندامهای تولیدمثل در میدان تابش قرار بگیرند، ممکن است عملکرد آنها به طور موقت یا دائمی تحت تأثیر قرار گیرد.
در بسیاری از درمانها مانند رادیوتراپی پستان، مغز یا ریه، اندامهای تناسلی در معرض اشعه قرار نمیگیرند و تأثیر مستقیمی بر باروری وجود ندارد.
اگر بیمار قصد فرزندآوری در آینده را دارد، بهتر است پیش از شروع درمان این موضوع را با پزشک مطرح کند. در برخی موارد امکان حفظ باروری با روشهایی مانند فریز اسپرم، تخمک یا جنین وجود دارد.
رادیوتراپی و شیمیدرمانی دو روش متفاوت درمان سرطان هستند و هیچکدام به طور کلی بر دیگری برتری ندارد. انتخاب روش درمان به نوع سرطان، محل بیماری، مرحله سرطان و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد.
رادیوتراپی یک درمان موضعی است؛ یعنی فقط روی ناحیه مشخصی از بدن اثر میگذارد. در مقابل، شیمیدرمانی یک درمان سیستمیک است و داروها از طریق جریان خون به سراسر بدن میرسند.
در بسیاری از سرطانها، این دو روش در کنار جراحی، هورموندرمانی، ایمونوتراپی یا تارگتتراپی به صورت ترکیبی استفاده میشوند تا بهترین نتیجه درمانی حاصل شود.
در بسیاری از بیماران، بله. اگر سرطان در مراحل اولیه تشخیص داده شود یا به درمان با اشعه حساس باشد، رادیوتراپی میتواند به درمان کامل بیماری کمک کند.
در برخی موارد نیز هدف از رادیوتراپی کاهش احتمال بازگشت سرطان پس از جراحی، کوچک کردن تومور پیش از عمل یا کنترل علائم بیماری در مراحل پیشرفته است.
موفقیت درمان به عوامل مختلفی مانند نوع سرطان، مرحله بیماری، محل تومور، وضعیت سلامت بیمار و پاسخ بدن به درمان بستگی دارد. به همین دلیل، پزشک پس از بررسی کامل شرایط بیمار، درباره هدف درمان و میزان اثربخشی آن توضیحات لازم را ارائه میدهد.
بهتر است جلسات رادیوتراپی دقیقاً طبق برنامه تعیینشده انجام شوند، زیرا فاصلههای طولانی بین جلسات ممکن است اثربخشی درمان را کاهش دهد. با این حال، اگر به دلیل بیماری، شرایط اورژانسی یا مشکلات پیشبینینشده یک جلسه را از دست بدهید، معمولاً جای نگرانی نیست.
در این شرایط، تیم درمان برنامه شما را بازبینی کرده و در صورت نیاز جلسه از دسترفته را به انتهای دوره درمان اضافه میکند یا زمانبندی را اصلاح میکند.
در صورت عدم امکان حضور در مرکز درمان، حتماً در اولین فرصت با بخش رادیوتراپی تماس بگیرید و از حذف یا جابهجایی خودسرانه جلسات خودداری کنید.
اگرچه بسیاری از عوارض رادیوتراپی طبیعی و قابل انتظار هستند، اما برخی علائم نیاز به بررسی فوری دارند، از جمله:
در صورت مشاهده هر یک از این علائم، لازم است بدون تأخیر با پزشک معالج یا مرکز درمانی تماس بگیرید.