ایمونوتراپی یا ایمنیدرمانی سرطان یکی از روشهای نوین درمان سرطان است که به جای حمله مستقیم به سلولهای سرطانی، سیستم ایمنی بدن را تقویت یا فعال میکند تا بتواند سلولهای سرطانی را بهتر شناسایی و از بین ببرد.
در حالت طبیعی، سیستم ایمنی بسیاری از سلولهای غیرطبیعی را نابود میکند، اما برخی سلولهای سرطانی با استفاده از مکانیسمهایی خود را از دید سیستم ایمنی پنهان میکنند. داروهای ایمونوتراپی این مکانیسمها را غیرفعال کرده و به سیستم ایمنی اجازه میدهند دوباره با سرطان مبارزه کند.
ایمونوتراپی برای همه انواع سرطان مناسب نیست و انتخاب آن به نوع سرطان، ویژگیهای مولکولی تومور و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد.
شیمیدرمانی مستقیماً سلولهای سرطانی را هدف قرار میدهد و ممکن است برخی سلولهای سالم بدن را نیز تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل عوارضی مانند ریزش مو، تهوع و کاهش سلولهای خونی در برخی بیماران دیده میشود.
در مقابل، ایمونوتراپی با فعال کردن سیستم ایمنی بدن عمل میکند. به همین دلیل الگوی عوارض آن متفاوت است و بیشتر به صورت التهاب در اندامهای مختلف مانند پوست، ریه، روده، کبد یا غدد درونریز دیده میشود.
در برخی سرطانها، ایمونوتراپی به تنهایی استفاده میشود و در برخی دیگر همراه با شیمیدرمانی، رادیوتراپی یا جراحی، نتایج درمان را بهبود میبخشد.
امروزه ایمونوتراپی در درمان بسیاری از سرطانها کاربرد دارد، از جمله:
البته همه بیماران مبتلا به این سرطانها کاندید مناسب ایمونوتراپی نیستند و معمولاً انجام آزمایشهای تخصصی مانند بررسی PD-L1، MSI یا سایر نشانگرهای مولکولی برای انتخاب بهترین درمان ضروری است.
خیر. ایمونوتراپی تنها برای برخی بیماران مناسب است و تصمیمگیری درباره آن بر اساس نوع سرطان، مرحله بیماری، نتایج آزمایشهای مولکولی، وضعیت سیستم ایمنی و شرایط عمومی بیمار انجام میشود.
در برخی سرطانها، احتمال پاسخ به ایمونوتراپی بسیار بالا است، اما در برخی دیگر اثربخشی محدودی دارد. همچنین در بیماران مبتلا به برخی بیماریهای خودایمنی مانند لوپوس، اماس یا آرتریت روماتوئید، استفاده از ایمونوتراپی نیاز به بررسی دقیقتری دارد.
بیشتر داروهای ایمونوتراپی به صورت تزریق وریدی (سرم) در مرکز درمانی انجام میشوند. بسته به نوع دارو، هر جلسه ممکن است بین ۳۰ دقیقه تا دو ساعت طول بکشد.
فاصله بین جلسات معمولاً دو، سه، چهار یا شش هفته است و برنامه درمانی توسط پزشک متخصص تعیین میشود.
پس از پایان تزریق، بیشتر بیماران میتوانند همان روز به منزل بازگردند.
خیر. خودِ تزریق ایمونوتراپی معمولاً دردناک نیست و مشابه تزریق سرم انجام میشود.
در برخی بیماران ممکن است هنگام تزریق یا مدت کوتاهی پس از آن علائمی مانند تب خفیف، لرز، احساس گرگرفتگی یا واکنش حساسیتی ایجاد شود که تیم درمان برای کنترل آن آماده است.
در صورت بروز هرگونه احساس غیرعادی هنگام تزریق، باید بلافاصله پرستار را مطلع کنید.
عوارض ایمونوتراپی با شیمیدرمانی متفاوت است. از آنجا که این داروها سیستم ایمنی را فعال میکنند، ممکن است سیستم ایمنی به اشتباه به برخی بافتهای سالم بدن نیز حمله کند.
شایعترین عوارض عبارتاند از:
بیشتر این عوارض در صورت تشخیص زودهنگام قابل درمان هستند، بنابراین اطلاع دادن علائم جدید به پزشک اهمیت زیادی دارد.
در بیشتر موارد خیر.
برخلاف بسیاری از داروهای شیمیدرمانی، ایمونوتراپی معمولاً باعث ریزش گسترده مو نمیشود. با این حال، در موارد نادر ممکن است به دلیل واکنش سیستم ایمنی، نازک شدن مو یا ریزش محدود مشاهده شود.
اگر بیمار همزمان شیمیدرمانی نیز دریافت کند، ریزش مو ممکن است ناشی از داروهای شیمیدرمانی باشد.
سرعت پاسخ بیماران به ایمونوتراپی یکسان نیست.
در برخی بیماران، کاهش اندازه تومور طی چند هفته یا چند ماه مشاهده میشود، اما در برخی دیگر ممکن است زمان بیشتری لازم باشد. حتی گاهی در تصویربرداری اولیه، تومور ظاهراً بزرگتر دیده میشود که ناشی از تجمع سلولهای ایمنی است و به آن پسوودوپروگرشن (Pseudo-progression) گفته میشود.
به همین دلیل، ارزیابی پاسخ به ایمونوتراپی باید توسط پزشک متخصص و بر اساس معاینات، تصویربرداری و وضعیت بالینی بیمار انجام شود.
در بسیاری از بیماران، بله.
بیشتر بیماران میتوانند فعالیتهای روزمره، کار، پیادهروی و بسیاری از فعالیتهای معمول خود را ادامه دهند. البته در صورت بروز عوارضی مانند خستگی شدید یا التهاب اندامها، ممکن است نیاز به استراحت یا تغییر موقت برنامه روزانه باشد.
داشتن خواب کافی، تغذیه مناسب و رعایت توصیههای پزشک به تحمل بهتر درمان کمک میکند.
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر باید سریعاً با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:
این علائم ممکن است نشانه التهاب ناشی از فعال شدن بیش از حد سیستم ایمنی باشند و نیاز به بررسی فوری دارند.
در برخی بیماران، بله.
ایمونوتراپی در برخی سرطانها توانسته پاسخهای درمانی بسیار طولانیمدت و حتی درمان کامل ایجاد کند. با این حال، میزان موفقیت آن به نوع سرطان، ویژگیهای مولکولی تومور، مرحله بیماری و پاسخ سیستم ایمنی هر فرد بستگی دارد.
در برخی بیماران نیز هدف از ایمونوتراپی کنترل بیماری، جلوگیری از پیشرفت سرطان، افزایش طول عمر و بهبود کیفیت زندگی است.
پزشک متخصص پس از بررسی کامل شرایط بیمار، مناسبترین روش درمان را انتخاب کرده و درباره اهداف درمان توضیحات لازم را ارائه میدهد.