شیمیدرمانی یکی از روشهای اصلی درمان سرطان است که در آن از داروهای ضدسرطان برای از بین بردن سلولهای سرطانی یا جلوگیری از رشد و تکثیر آنها استفاده میشود. این داروها معمولاً از طریق جریان خون در سراسر بدن پخش میشوند و به همین دلیل میتوانند سلولهای سرطانی را حتی در نقاطی که با چشم یا در تصویربرداری قابل مشاهده نیستند، هدف قرار دهند.
شیمیدرمانی ممکن است با اهداف مختلفی انجام شود؛ از جمله درمان کامل سرطان، کوچک کردن تومور قبل از جراحی یا رادیوتراپی، کاهش احتمال بازگشت بیماری پس از درمانهای دیگر یا کنترل علائم سرطان در مراحل پیشرفته.
نوع دارو، تعداد جلسات و مدت درمان برای هر بیمار متفاوت است و توسط پزشک متخصص انکولوژی بر اساس نوع سرطان، مرحله بیماری و وضعیت عمومی بیمار تعیین میشود.
خود داروهای شیمیدرمانی معمولاً هنگام تزریق درد ایجاد نمیکنند، مگر اینکه دارو از رگ خارج شود یا محل تزریق دچار التهاب شود. در بسیاری از بیماران، دارو از طریق سرم، پورت وریدی یا کاتتر مخصوص تزریق میشود تا درمان با ایمنی و راحتی بیشتری انجام شود.
برخی بیماران ممکن است پس از درمان دچار عوارضی مانند تهوع، خستگی، درد عضلات یا مفاصل شوند، اما این علائم به معنی درد ناشی از تزریق نیست و بسته به نوع دارو و شرایط هر فرد متفاوت است.
در صورت احساس درد، سوزش یا تورم هنگام تزریق، باید بلافاصله پرستار یا پزشک را مطلع کنید.
سلولهای سرطانی با سرعت بیشتری نسبت به سلولهای طبیعی تقسیم میشوند. داروهای شیمیدرمانی این فرآیند تقسیم را مختل میکنند و باعث آسیب به سلولهای سرطانی میشوند، در نتیجه سلول دیگر قادر به رشد و تکثیر نخواهد بود.
از آنجا که برخی سلولهای سالم بدن مانند سلولهای فولیکول مو، مخاط دستگاه گوارش و مغز استخوان نیز سرعت تقسیم بالایی دارند، ممکن است این سلولها نیز موقتاً تحت تأثیر دارو قرار بگیرند. به همین دلیل عوارضی مانند ریزش مو، تهوع یا کاهش سلولهای خونی ممکن است در برخی بیماران مشاهده شود.
پس از پایان درمان، بسیاری از این سلولهای سالم توانایی ترمیم و بازسازی خود را دارند.
مدت زمان هر جلسه به نوع دارو، تعداد داروهای تجویز شده و روش تزریق بستگی دارد. برخی جلسات تنها ۳۰ تا ۶۰ دقیقه طول میکشند، در حالی که برخی دیگر ممکن است چند ساعت ادامه داشته باشند.
در بعضی از رژیمهای درمانی، بیمار لازم است یک روز کامل در بخش شیمیدرمانی حضور داشته باشد و در موارد خاص، دارو طی چند روز به صورت مداوم تزریق میشود.
پزشک و پرستار قبل از شروع درمان، مدت تقریبی هر جلسه را به بیمار اطلاع خواهند داد.
تعداد دورههای شیمیدرمانی برای هر بیمار متفاوت است و به عواملی مانند نوع سرطان، مرحله بیماری، پاسخ بدن به درمان و هدف درمان بستگی دارد.
هر دوره معمولاً شامل یک جلسه درمان و چند هفته استراحت برای بازیابی بدن است. بسیاری از بیماران بین ۴ تا ۸ دوره شیمیدرمانی دریافت میکنند، اما در برخی سرطانها ممکن است تعداد دورهها کمتر یا بیشتر باشد.
در طول درمان، پزشک با انجام معاینات، آزمایش خون و تصویربرداری، اثربخشی درمان را ارزیابی کرده و در صورت نیاز برنامه درمانی را تغییر میدهد.
خیر. ریزش مو به نوع داروی شیمیدرمانی، دوز مصرفی و ویژگیهای بدن هر بیمار بستگی دارد. برخی داروها تقریباً همیشه باعث ریزش مو میشوند، در حالی که برخی دیگر تنها موجب نازک شدن مو یا حتی هیچ تغییری در موها ایجاد نمیکنند.
اگر ریزش مو رخ دهد، معمولاً دو تا سه هفته پس از شروع درمان آغاز میشود و پس از پایان شیمیدرمانی، در بیشتر بیماران موها طی چند ماه دوباره رشد میکنند.
ممکن است رنگ یا بافت موهای جدید در ابتدا با قبل از درمان کمی متفاوت باشد، اما در بسیاری از موارد به مرور زمان به حالت طبیعی بازمیگردد.
خیر. برخلاف گذشته، امروزه داروهای بسیار مؤثری برای پیشگیری و کنترل تهوع و استفراغ وجود دارد و بسیاری از بیماران با استفاده از این داروها علائم خفیفی را تجربه میکنند یا اصلاً دچار تهوع نمیشوند.
شدت تهوع به نوع داروی شیمیدرمانی، شرایط جسمانی بیمار و پاسخ بدن به درمان بستگی دارد. مصرف منظم داروهای ضدتهوع، خوردن وعدههای غذایی سبک و نوشیدن مایعات کافی میتواند به کاهش این مشکل کمک کند.
در صورت کنترل نشدن تهوع یا استفراغ مکرر، لازم است پزشک معالج در جریان قرار گیرد تا درمان مناسب انجام شود.
برخی داروهای شیمیدرمانی میتوانند به طور موقت تعداد گلبولهای سفید خون را کاهش دهند. این سلولها نقش مهمی در دفاع بدن در برابر عفونتها دارند، بنابراین در این دوره احتمال ابتلا به برخی عفونتها افزایش مییابد.
به همین دلیل ممکن است پزشک انجام آزمایش خون منظم را توصیه کند و در صورت نیاز داروهایی برای افزایش تعداد گلبولهای سفید تجویز شود.
در طول درمان بهتر است بیمار بهداشت دستها را رعایت کند، از تماس نزدیک با افراد مبتلا به بیماریهای عفونی خودداری کند و در صورت بروز تب ۳۸ درجه یا بالاتر، بدون تأخیر با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرد.
تغذیه مناسب یکی از مهمترین عوامل برای تحمل بهتر شیمیدرمانی و حفظ قدرت بدن است. توصیه میشود رژیم غذایی متنوع و متعادلی شامل پروتئین کافی (مانند گوشت، مرغ، ماهی، تخممرغ و حبوبات)، میوهها، سبزیجات، غلات کامل و مایعات کافی داشته باشید.
اگر به دلیل درمان دچار تهوع یا کاهش اشتها شدهاید، بهتر است وعدههای غذایی را در حجم کمتر و تعداد بیشتر مصرف کنید. غذاهای نرم، سبک و کمچرب معمولاً بهتر تحمل میشوند. همچنین نوشیدن آب کافی در طول روز به جلوگیری از کمآبی بدن کمک میکند.
از مصرف گوشت، تخممرغ یا غذاهای دریایی خام، لبنیات غیرپاستوریزه و غذاهای مانده یا مشکوک خودداری کنید، زیرا در صورت کاهش گلبولهای سفید، احتمال ابتلا به عفونت بیشتر میشود.
در صورت کاهش وزن، بیاشتهایی شدید یا مشکلات تغذیهای، پزشک ممکن است شما را به متخصص تغذیه ارجاع دهد تا برنامه غذایی مناسب دریافت کنید.
بسیاری از بیماران میتوانند در طول شیمیدرمانی به فعالیتهای شغلی خود ادامه دهند، اما این موضوع به نوع شغل، وضعیت جسمانی، عوارض درمان و نظر پزشک بستگی دارد.
اگر شغل شما فعالیت بدنی سنگین دارد یا در محیطی با خطر بالای ابتلا به عفونت کار میکنید، ممکن است نیاز به استراحت یا کاهش ساعات کاری داشته باشید. در مقابل، افرادی که کارهای اداری یا سبک انجام میدهند، معمولاً با رعایت توصیههای پزشک میتوانند به کار خود ادامه دهند.
در صورت احساس خستگی، سرگیجه یا ضعف، بهتر است به بدن خود فرصت استراحت بدهید و از انجام فعالیتهای سنگین خودداری کنید.
بله. فعالیت بدنی سبک و منظم میتواند به کاهش خستگی، حفظ قدرت عضلات، بهبود خواب، کاهش اضطراب و افزایش کیفیت زندگی کمک کند.
پیادهروی، دوچرخهسواری سبک، حرکات کششی و تمرینات ملایم معمولاً برای بسیاری از بیماران مناسب هستند. البته در روزهایی که احساس ضعف شدید، تب یا عوارض قابل توجه دارید، بهتر است استراحت کنید.
برنامه ورزشی باید متناسب با شرایط جسمانی هر بیمار تنظیم شود و در صورت وجود بیماریهای زمینهای یا درگیری استخوانها، لازم است با پزشک مشورت شود.
تزریق برخی واکسنها در دوران شیمیدرمانی امکانپذیر است، اما زمان و نوع واکسن اهمیت زیادی دارد.
واکسنهای غیرفعال مانند واکسن آنفلوانزا یا برخی واکسنهای پنوموکوک ممکن است با نظر پزشک توصیه شوند، زیرا خطر ابتلا به عفونت را کاهش میدهند. در مقابل، واکسنهای زنده ضعیفشده معمولاً در زمان کاهش سیستم ایمنی توصیه نمیشوند.
پیش از دریافت هر نوع واکسن، حتی واکسنهای معمول، لازم است پزشک معالج را در جریان قرار دهید.
برخی داروهای شیمیدرمانی ممکن است عملکرد تخمدان یا بیضه را به طور موقت یا دائمی تحت تأثیر قرار دهند و باعث کاهش قدرت باروری شوند. میزان این تأثیر به نوع دارو، دوز مصرفی، سن بیمار و شرایط فردی بستگی دارد.
اگر قصد فرزندآوری در آینده را دارید، بهتر است پیش از شروع درمان این موضوع را با پزشک مطرح کنید. در برخی موارد امکان حفظ باروری با فریز اسپرم، تخمک یا جنین وجود دارد.
همچنین در طول شیمیدرمانی و تا مدتی پس از پایان آن، بارداری توصیه نمیشود، زیرا برخی داروها میتوانند به جنین آسیب برسانند.
مصرف خودسرانه داروهای گیاهی، مکملهای غذایی یا دوزهای بالای ویتامینها در دوران شیمیدرمانی توصیه نمیشود.
برخی از این فرآوردهها ممکن است با داروهای ضدسرطان تداخل داشته باشند، اثربخشی درمان را کاهش دهند یا خطر بروز عوارض جانبی را افزایش دهند. حتی گیاهانی که بهظاهر بیضرر هستند، ممکن است بر عملکرد کبد، کلیه یا سیستم انعقاد خون تأثیر بگذارند.
اگر قصد مصرف هر نوع مکمل یا داروی گیاهی را دارید، حتماً پیش از شروع آن با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
در بسیاری از موارد سفر امکانپذیر است، اما باید با برنامه درمانی هماهنگ باشد. پیش از سفر، لازم است پزشک از وضعیت عمومی شما، نتایج آزمایشها و زمانبندی جلسات درمان اطمینان حاصل کند.
در سفر باید داروهای مورد نیاز، مدارک پزشکی، شماره تماس مرکز درمانی و برنامه درمان خود را همراه داشته باشید. همچنین بهتر است از سفر به مناطقی که دسترسی به خدمات درمانی مناسب ندارند یا خطر ابتلا به عفونت در آنها زیاد است، خودداری کنید.
اگر پس از شیمیدرمانی دچار تب، تنگی نفس یا علائم شدید شوید، باید سریعاً به نزدیکترین مرکز درمانی مراجعه کنید.
پس از پایان هر جلسه شیمیدرمانی بهتر است استراحت کافی داشته باشید، مایعات بیشتری بنوشید و رژیم غذایی مناسب را رعایت کنید. مصرف منظم داروهای تجویز شده، بهویژه داروهای ضدتهوع، اهمیت زیادی دارد.
در صورت کاهش اشتها، بهتر است وعدههای غذایی را در حجم کم و دفعات بیشتر مصرف کنید. رعایت بهداشت فردی، شستوشوی مرتب دستها و پرهیز از تماس با افراد مبتلا به بیماریهای واگیردار نیز توصیه میشود.
اگر هرگونه علامت غیرعادی مانند تب، خونریزی، استفراغ شدید، تنگی نفس یا درد شدید ایجاد شد، باید بدون تأخیر با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید.
خیر. اثربخشی شیمیدرمانی به نوع سرطان، مرحله بیماری، ویژگیهای سلولهای سرطانی و پاسخ بدن بیمار بستگی دارد.
در برخی سرطانها، شیمیدرمانی میتواند به درمان کامل بیماری منجر شود. در برخی دیگر، هدف از درمان کاهش اندازه تومور، جلوگیری از گسترش سرطان، افزایش طول عمر یا کاهش علائم بیماری است.
پزشک متخصص با توجه به شرایط هر بیمار، هدف درمان را به طور دقیق توضیح میدهد و در طول درمان با انجام آزمایشها و تصویربرداری، میزان پاسخ به درمان را ارزیابی میکند.
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، لازم است بدون تأخیر با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:
این علائم ممکن است نشانه عفونت، کاهش شدید سلولهای خونی یا سایر عوارض مهم درمان باشند و نیاز به ارزیابی فوری دارند.